Een schilderij met vele linken met onze historie
Het kolfspel maar ook zijn historie heeft voor veel broeders in ons huis geen geheimen.
Dat Kolf relaties heeft met het Maliespel is ook wel bekend.
De bekende en beruchte boom van Cees van Woerden geeft hier mooi inzicht in.
Net zo zeer kennen we ook veel afbeeldingen die aangeven dat het kolfspel op het ijs gespeeld werd.
Maar toch is er, zeker met golfspelers, veel discussie over hoe de relatie Kolf en Golf nu echt ligt.
In een van de eerste pareltjes hebben we het er al over gehad dat wij als Huis een aantal Kolf-artefacten in bruikleen hebben gegeven aan het National Golf Museum in Schotland.
Over de relatie Golf/Kolf maar ook bruiklenen door het huis dit speciale en langere pareltje over ons schilderij “Op de wal agter St. Marye” en gelijktijdig de uitnodiging voor een dag voor alle broeders
Kolf een spel op ijs of land?
Het moeilijke aan geschiedenis is dat je nooit exact weet hoe het in het verleden is geweest. Interpretatie van “feiten” is belangrijk maar ook vaak reden voor discussie en sterke verhalen.
We weten dat Jacob van Maerlant rond 1261 op 2 plekken in (Livre de) Boec van Merlijn (een vertaling van een boek van de Franse schrijver Robert le Boront) spreekt van het Kolfspel dat door Hollandse kinderen gespeeld wordt. Ook zijn er de nodige oude afbeeldingen van kolfspelers op het ijs. De tientallen tegeltjes die we daarover in ons bezit hebben zijn een bewijs. Maar er zijn ook tekeningen en schilderijen van voor 1600 met kolf op het ijs.
Rond1650 zien we op inventarisatie van de stad (t.b.v. belastingen) dat er in Utrecht heel veel Kolfbanen zijn en zelfs lijkt het erop dat er een ligt achter ons huis. Een 17e-eeuwse tekening of schilderij van Kolf op het land was tot enige tijd geleden onbekend.
Als we echter weten dat er wel kolfbanen in Utrecht waren en het hier erg populair was dan is het ook niet verwonderlijk dat Herman Saftleven, die veel tekeningen en schilderijen gemaakt heeft van Utrecht, ook kolvers hierop heeft staan. Alleen allemaal blijken het kolvers op het ijs.
Een onbekend werk
In 1983 maakte de (amateur) kunsthistoricus zoals hij zich zelf noemt J.W. Salomonsen een boekje over de tekeningen van Saftleven. Het boekje krijgt de titel mee “op de wal agter St. Marye”.
Dit maakt het voor ons belangrijk want het gaat om tekeningen van Utrecht o.a. rond de Mariaplaats.
Bij zijn voorstudie voor het boek ontdekt hij ook een onbekend werk.
De maker is onbekend, maar qua stijl is er wel een indicatie. Het is van Saftleven zelf of van een leerling die kort bij hem het vak leerde voor hij op 17 jarige leeftijd naar het buitenland vertrok nl Willem van Bemmelen.
De afbeelding is vrijwel zeker een vrije invulling van een situatie (een Topos) in Utrecht. Het is dan ook onzeker of het de echte situatie op het moment van het maken wel weergeeft maar diverse onderdelen zoals de Gertrudis cathedraal en Snijderstoren zijn wel herkenbaar.
Over de verblijfplaats van het originele schilderij is ook weinig bekend. We weten dat het in 1972 maar ook 1976 en 1977 geveild is. Daarna is het verdwenen en rest alleen nog een tekening en een foto.
Waarom nu over dit onbekende schilderij een pareltje.
Kolven is belangrijk binnen onze gebruiken. Op het onbekende schilderij staan anders dan op alle eerdere bekende tekeningen, schilderijen, tegels etc. 2 mensen afgebeeld die op het land aan het kolven zijn en niet op het ijs.
De 2e reden is dat als je het kunstwerk goed bekijkt je tot de conclusie komt dat het niet anders dan in Utrecht gesitueerd kan zijn. Nog sterker, mede gezien alle andere tekeningen die Saftleven gemaakt heeft, moet het in het gebied achter de St. Marije zijn.
En dan nu als laatste de vraag waar is dat dan in Utrecht?
Dan krijgt het pas echt een link met ons Huis. St Marije is namelijk de kerk en (kapittel) immuniteit grenzend aan de Mariaplaats. “Op de wal agter” in de titel is de aanduiding van de verdedigingslinie (wal) grenzend aan de Marije.
Dan krijgt het pas echt een link met ons Huis. St Marije is namelijk de kerk en (kapittel) immuniteit grenzend aan de Mariaplaats. “Op de wal agter” in de titel is de aanduiding van de verdedigingslinie (wal) grenzend aan de Marije.
Er lijkt dus niet alleen bewijs te zijn dat er een Kolfbaan grenzen aan ons pand was rond 1650 maar ook met dit schilderij dat er al eerder vlak bij ons pand op land Kolf gespeeld werd.
Een verdwenen werk herleeft
Dit “bewijs” van kolf op land was rond 2010 voor de toenmalige broeder Do Smit samen met kolfliefhebber en broeder Cees van Woerden aanleiding om het vermiste schilderij te laten naschilderen. Deze kopie is via omzwervingen jaren geleden weer in het bezit van het Huis gekomen.
Omdat het maar een beperkte historische waarde heeft is het niet tentoongesteld in het huis maar het is wel het “beeld bewijs” dat de Kolfsport al rond 1600 in Utrecht gespeeld werd. Als we Kolf op land als voorloper van Golf mogen zien dan is Utrecht een oudere bakermat van Golf dan betoogd wordt in Schotland.
Overigens is er meer bewijs dat aantoont dat Kolf al eerder in “de Hollanden” gespeeld werd dan in Schotland. Uit een ordinantie uit 1360 uit Brussel blijkt dat Kolven al met regels en straffen omgeven wordt terwijl de eerste beperking uit Schotland pas uit 1457 is.
Historie is om te delen
Er is echter ook een andere reden voor dit pareltje. Zoals bekend heeft het Huis via de commissie R&ORZ het uitgangspunt dat we onze stukken willen delen. Bij openstellingen doen we dat nu met QR codes met extra informatie, onze pareltjes zijn een ander voorbeeld.
Dat we onze bezittingen ook op andere wijze delen blijkt er ook uit dat we ze in bruikleen geven als we de toezegging krijgen dat de musea ze ook openbaar maken.
Als Huis hebben we het verzoek gekregen van het Nederlands Golfmuseum in Afferden om het schilderij, dat je kunt zien als het eerste “beeldbewijs” van Golf in Nederland, aan hen in bruikleen te geven. De regenten hebben in overleg met de commissarissen (die mede ons bezit in het Huis bewaken) in de vergadering van september besloten hierop in te gaan. Op 4 november 2026 wordt dit schilderij in een tijdelijke bruikleen officieel aan het golfmuseum overgedragen door de huismeester.
Nog meer informatie?
Voor de echte liefhebbers zouden wij adviseren om de foto’s op een grootscherm te bestuderen.
Dan blijkt dat de kopiist van het schilderij (in China) niet helemaal begrepen heeft dat de man in het midden van het schilderij niet zonder reden op krukken loopt. Hij heeft nl een houten been. Op het schilderij heeft hij gelukkig beide benen weer.
Voor aanvullende informatie over Saftleven en nog meer tekeningen uit onze Utrechtse omgeving verwijzen wij naar het boekje van Salomonsen dat natuurlijk in onze bibliotheek aanwezig is.
