Tussen Dom en Mariaplaats in Utrecht staat een bijzonder huis: het St. Eloyen Gasthuis. Vanaf ongeveer 1440 tot heden is het huis in gebruik bij het Smedengilde St. Eloy.
De huidige broederschap van circa 60 broeders is besloten, maar het huis kan jaarlijks tijdens de landelijke Open Monumentendag worden bezichtigd.
Hoewel elders in Utrecht reeds eerder een vergaderhuis van de smeden moet zijn geweest, verwierf het gilde omstreeks 1440 het huis in de Boterstraat. Deze centrale plek lag dichtbij het stadsbestuur en de kerk die het gilde gebruikte, namelijk de Buurkerk. Het Gasthuis wordt in 1446 voor het eerst vermeld in een rekening van de Buurkerk. Het Utrechtse Smedengilde vergaderde, dineerde en feestte in dit huis, maar zorgde hier tot diep in de 19e eeuw (al was dat op het laatst in afgeslankte vorm) ook voor opvang van arme of zieke gildebroeders of hun weduwen, bijvoorbeeld aan het eind van hun leven.
In 1644 kocht het Smedengilde het naastgelegen Huis De Wouw, op de hoek van de huidige Alendorpstraat en Boterstraat, inclusief de achterliggende tuin en beugelbaan, voorloper van de latere kolfbaan uit 1730. Het was de bedoeling geweest om hier de bewoners van het Gasthuis onder te brengen, maar in de 18e eeuw was dit huis als herberg in gebruik, sinds 1779 bekend onder de naam ‘De Hollandsche Tuin’. In 1884 is dit huis afgebroken om plaats te maken voor de huizen aan de Alendorpstraat. De kolfbaan is bij die gelegenheid een kwartslag gedraaid en in de richting van het Gasthuis verplaatst. De tuin werd aan het einde van de 19e eeuw deels overkapt en is nu de Smedenzaal. Enkele broeders richtten in 1901 de Kolfclub ‘Utrecht St. Eloyen Gasthuis’ op en sloten zich aan bij de (thans: Koninklijke) Nederlandsche Kolfbond, opgericht in 1885. Nog steeds wordt bijna wekelijks op de oudste, kleinste en charmantste kolfbaan van Nederland door de broeders gekolfd.
In het begin van de 19e eeuw, met de opheffing van de gilden, waren de inkomsten van het Gasthuis sterk gedaald, en kon de armen- of ziekenzorg nog nauwelijks plaatsvinden. Wel bleef het uitdelen van brood aan armen in stand, een traditie die sinds 1604 in ere werd gehouden, nadat een kapitaal van de broeder Cornelis van Dashorst via een legaat van zijn broer en medesmid Adriaan hiervoor eeuwigdurend bestemd was. Het brood werd uitgedeeld vanaf een in 1605 in de Buurkerk geplaatste broodtafel (zie doelstelling). Tot in de jaren ’60 van de 20e eeuw bleef deze broodverstrekking aan armen doorgaan, eerst nog vanuit het Gasthuis, op het laatst via tegoedbonnen.
In de jaren 1830 waren er steeds minder smeden in Utrecht die zich aansloten bij het Handelsbedrijf der Smeden, waardoor het lidmaatschap los van het beroep kwam te staan en er meer ruimte voor ‘buitenstaanders’ kwam. Geleidelijk kreeg het gilde en het Gasthuis zo een sociëteitsfunctie, weliswaar met de doelstelling om de continuïteit te waarborgen van de eeuwenoude organisatie.
Tot op de dag vandaag wordt gestreefd naar het in leven en in ere houden van het Gasthuis, de bezittingen zoals oude meesterstukken, de tradities en gebruiken, en de caritas.


