Opdat dit al moge strekken tot Heil en Welvaren van den Huize St. Eloy

Introductie

Binnen het Sint Eloyen Gasthuis woorden ook twee oude historische spelen in ere gehouden. Het eerste is een historisch kaartspel genaamd schutjassen het tweede betreft het kolf spel. Dit spel dat onder andere verwant is aan het malie spel en het klootschieten wordt gespeeld op een van de oudste historische permanente banen van Nederland bij bezoek aan het gastenhuis zul je deze historische baan ook kunnen bekijken.

Kolfclub ‘Utrecht St. Eloyen Gasthuis’

Binnen alle wetenswaardigheden van het smedengilde en het St. Eloyen Gasthuis neemt het kolfspel een belangrijke plaats in.

De oorsprong van het kolfspel

De oorsprong van het kolfspel ligt in de Middeleeuwen. Het spel werd toen voornamelijk ’s winters in de open lucht gespeeld. Punten konden worden behaald door een bal met een vooraf afgesproken aantal slagen zover mogelijk weg te slaan òf met zo weinig mogelijk slagen een vooraf vastgesteld doel te raken. Het spel ontwikkelde zich na de dertiende eeuw tot de meest beoefende sport in de lage landen. Dit vaak tot ongenoegen van de stadsbesturen, die bij herhaling maatregelen aankondigden tegen excessen als het raken van toevallige voorbijgangers, kapotte ruiten, het bevuilen van gevels en het maken van herrie.
Na verloop van tijd ontwikkelde zich een kolfspel dat werd gespeeld in de directe omgeving van een taveerne, een herberg of een uitspanning. De uitbaters hielden de spelers en hun toeschouwers graag bij huis. Dat zorgde voor omzet. Aan het eind van de 19e eeuw ruilden de uitbaters veel kolfbanen in voor filmzaaltjes en biljartruimten omdat deze een hogere omzet garandeerden.
Het Kolfspel is in de loop van de tijd door ontwikkeld maar heeft aan de basi gestaan van het huidige golfspel. Bij het nationale golf museum in Affferden maar ook het national golf Museum op de golfbaan van St Andrews in Schotland sterft u dan ook vele historische Kolf voorwerpen aan die ook mede in bruikleen zijn gegeven door het Sint Eloyen gasthuis.
Meer informatie over de oorsprong van het kolfspel

Het spel

Het kolfspel wordt gespeeld met een kliek (= slagstok, met de vorm van een hockeystick) en een bal. Een partij bestaat uit vijf slagen en elke slag is onderverdeeld in drie klappen: de uitklap, de opklap en de puntenklap. Bij de puntenklap kunnen maximaal 12 punten worden verdiend, zodat een partij dus maximaal 5 x 12 = 60 punten kan opleveren.
Momenteel kent Nederland nog 30 kolfclubs, tezamen met ongeveer 600 mannelijke en vrouwelijke leden, die gebruik maken van 15 kolfbanen. De kolfclub ‘Utrecht St. Eloyen Gasthuis’ is besloten en kent uitsluitend mannelijke leden.
Meer informatie over de spelregels van het kolfspel

De kolfbaan in het Sint Eloyen Gasthuis

De gildebroeders spelen sinds 1730 kolf op een eigen baan, eerst bij en later in het gasthuis. Deze baan maakte deel uit van de herberg De Hollandsche Tuyn, gelegen achter het ‘Huis ter Wouw’ aan de Boterstraat. Deze herberg was al sinds 1644 in het bezit van het Gilde. De eerste baan had een lemen vloer en bevond zich in de open lucht, maar al in 1761 moet de baan overdekt zijn geweest.
Met de huidige overkapping, de wapenschilden aan de wanden, de fraaie uitstalling van de klieken en haar rijke geschiedenis vormt de kolfbaan uniek erfgoed dat de gildebroeders niet alleen met trots in stand houden, maar ook met veel plezier nog wekelijks bespelen.
Het Huis en de kolfbaan zijn o.a. te bezichtigen tijdens de open monumentendagen of bij een van de exclusieve activiteiten die binnen het huis mogelijk zijn.

Schutjassen

Een korte uitleg

Niet alle broeders beoefenen op de werkavonden het kolfspel. Een aantal speelt het oudhollandse kaartspel schutjassen. schutjassen is een op kruisjassen gelijkend kaartspel (en wordt dus gespeeld door twee paren spelers), maar is daarvan te onderscheiden doordat de kaarten ‘geschut’ mogen worden (schutten = tegenhouden). Dat wil zeggen dat op grond van het eigen spel en met behulp van de informatie die gedurende het spel is verkregen de (verdere) loop van het spel kan worden tegengehouden om de overwinning voor zich op te eisen. Kenmerkend is ook dat de winst van het spel en de gemelde roem meestal met krijt aangegeven worden op een zwarte plank.

Het spel kent een uitgebreid eigen idioom:

Boeren
Bepalen wie er samenspelen

Zijn goed
Antwoord van tegenpartij als deze geen, of minder, roem in de hand heeft

Hoe hoog
Vraag van tegenpartij naar de hoogte van gemelde roem

Zijn (niet) goed
Gemelde roem wordt (niet) geaccepteerd door tegenpartij

Die het schudden
Tegenpartij heeft voldoende punten in de hand om het verdere verloop van het spel stop te kunnen zetten

Hij is thuis
Kaartpartner heeft troef boer

U kunt zoals u wilt
Kaartpartner heeft troef boer met één of meer andere troeven

Ik heb zacht
Kaartpartner heeft troef negen (= nel)

Ik heb zowat
Kaartpartner heeft troef aas

Ik heb uw spel
Kaartpartner heeft slechte troefkaart, dus geen boer, negen of aas

Ik ben blind
Kaartpartner heeft geen troefkaart

Troef
Kaartpartner heeft een redelijke troefkaart en een goed bijspel

 

Ik zou blijven.
Kaartpartner ‘commandeert’ geen troef te spelen

Kunt u de boer spelen
Kaartpartner ‘commandeert’ om troef boer te spelen

Als ze er uit zijn, doe ik er wat aan
Kaartpartner geeft aan een goede bijkaart in de hand te hebben, doch weinig troeven

Geen orders
Kaartpartner geeft aan 100 punten of meer in de hand te hebben (roem)

Je moet het schudden
Kaartpartner is er van overtuigd voldoende punten in de hand te hebben om het spel te kunnen winnen

Onder (boven) jan
Minder (meer) dan 50 punten vergaard

Schudden
Het verdere verloop van het spel tegenhouden omdat men overtuigd is voldoende punten te kunnen halen om het spel te winnen

Oud spel
Geen van beide partijen heeft het vereiste aantal van 100 punten gehaald

In den oogen zijn
Bij oud spel heeft één, of hebben beide, partij(en) meer dan 80 punten gehaald

Boom
Elk kaartpaar krijgt aan het begin van het spel negen punten. Voor ieder gewonnen spel mogen hier een tot vijf punten van worden afgetrokken. Een dergelijk spel van negen tot nul noemen we een boom

Geïnteresseerd in meer? Klik hier voor de spelregels en -voorbeelden van de hand van Cees Bouter in .pdf (© St. Eloyen Gasthuis). De spelregels kunnen desgewenst bij het gasthuis worden aangeschaft (klik op Meer informatie)

Het spel is door Herman de Man beschreven in zijn boek De kleine wereld, waarin hij verhaalt van de belevenissen van twee zwervers die rond 1910 van Schoonhoven naar IJsselstein lopen en in Lopikerkapel aanschuiven voor het spel. Ook Jan Cremer noemt in 1964 het schutjassen in zijn ‘onverbiddelijke bestseller’ Ik, Jan Cremer.

Buiten het St. Eloyen Gasthuis wordt in Nederland ook nog geschutjast in Cabauw (bij Lopik) en nabij Heerenveen in Friesland o.a. in Idaerd en Friens.